ازت (نیتروژن) عنصری است که بیشترین تاثیر را بر میزان محصول دهی ارقام مختلف مرکبات دارد. همچنین نیاز بیشتری به این عنصر در مقایسه با سایر عناصر غذایی جهت حصول حداکثری راندمان تولید مرکبات وجود دارد. به عبارتی دیگر افزایش عملکرد ارقام مرکبات ارتباط نزدیکی با در دسترس بودن غلظت صحیح نیتروژن، فرم نیتروژن دریافتی توسط گیاه و زمان بندی مناسب استفاده از آن دارد.

طی سال های اخیر مصرف فزاینده انواع مختلف کودهای نیتروژنی (بویژه سولفات آمونیوم) در باغ های مرکبات شمال کشور مرسوم شده است. متاسفانه باغداران محترم بدون در نظرگرفتن تبعات استفاده بی رویه از کود سولفات آمونیوم که انواع خارجی و ایرانی و همچنین انواع تقلبی (با درجه ناخالصی و شوری نسبتا زیاد) آن در بازار کشور وجود دارد، ناخواسته باغ های خود را در جهت زوال هر چه بیشتر سوق می دهند. از این رو نگارنده سعی کرده اشاره ضمنی به آثار نسبتا زیانبار استفاده خارج از اصول سولفات آمونیوم در باغ های مرکبات داشته باشد.

نیتروژن آمونیومی در اکثر درختان میوه و محصولات سبزی و صیفی سمیت ایجاد می کند. از طرف دیگر مرکبات عموما نیتروژن نیتراتی را نسبت به نیتروژن آمونیومی (به خاطر سمیت آن) ترجیح می دهند. آمیونیوم بعد از تبدیل شدن به نیترات توسط باکتری های موجود در خاک جهت رشد طبیعی و تولید محصول مورد استفاده گیاه قرار می گیرد. اگر مرکبات مجبور به رفع سمیت ناشی از مصرف زیاد کودهای آمونیومی (سولفات آمونیوم) در محیط ریشه خود شوند، پتانسیل کاهش قدرت رشد درخت و تولید محصول اجتناب ناپذیر خواهد بود. سمیت ناشی از آمونیوم کاهش میزان فتوسنتز، افزایش سرعت تنفس و کاهش سنتز کربوهیدرات را در پی خواهد داشت. در برخی از گیاهان آمونیوم میزان جذب آب را در مقایسه با نیترات کاهش می دهد. 

پایین آمدن pH خاک ناشی از فرآیند نیتریفیکاسیون (تبدیل آمونیوم به نیترات)، جمعیت باکتری های دخیل در فرآیند مذکور را کاهش می دهد. از طرف دیگر دماهای بالا و پایین خاک و همچنین عدم وجود رطوبت کافی در خاک تبدیل باکتریایی آمونیوم به نیترات را کاهش می دهد. pH  پایین خاک فعالیت پاتوژن های خاکزاد مثل فیتوفترا و فوزاریوم را افزایش می دهد. آمونیوم، توکسین های ناشی از فعالیت قارچ فوزاریوم را افزایش داده که منجر به تخریب ریشه های مویین و فیبری مرکبات می شود.

آمونیوم به عنوان یک یون با بار مثبت (کاتیون)، با دیگر کاتیون هایی مثل پتاسیم، کلسیم و منیزیوم، آهن، روی، منگنز و مس برای جذب توسط ریشه گیاه رقابت می کند. این فرآیند تحت عنوان آنتاگونیسم کاتیونی نامیده می شود. از طرف دیگر نیترات به عنوان یون با بار منفی (آنیون) جذب پتاسیم، کلسیم و منیزیوم توسط ریشه را افزایش می دهد.

تحقیقات سال های گذشته نشان داده است که نهال های مرکباتی که از منبع نیتروژنی سولفات آمونیوم تغذیه شده بودند میزان آلودگی پوسیدگی ریشه در آنها (در اثر Phytophthora citrophthora  و P.parasitica))د 68 درصد بود، در حالی که نهال های تغذیه شده با نیترات کلسیم (به شیوه کود آبیاری) به میزان 26 درصد آلودگی داشتند.

تحقیقات دیگر هم ثابت کرده است شدت خسارت پوسیدگی ریشه ناشی از فعالیت فیتوفترا در درختان مرکبات تغذیه شده با نیتروژن نیتراتی در مقایسه با درختان تغذیه شده با نیتروژن آمونیاکی کاهش قابل ملاحظه ای می یابد.

قارچ خاکزی Fusarium solani یکی دیگر از عوامل ایجاد پوسیدگی ریشه و طوقه مرکبات طی مراحل ایجاد آلودگی (در اثر سمیت آمونیومی ایجاد شده توسط مصرف بیش از حد کود سولفات آمونیوم)، توکسینی تحت عنوان "نافت هازارین" تولید کرده به طوریکه آسیب جدی به درختان مرکبات وارد می کند. این توکسین در شیره آوند چوب یافت می شود و خسارت ناشی از آن به صورتی است که فعالیت متابولیکی گیاه را به شکل غیر طبیعی تغییر می دهد، به طوریکه غلظت ترکیبات پروتئینی و آمینو اسیدهایی مثل آسپاراژین، گلوتامیک اسید، پرولین، گلایسین و آرژنین و دیگر متابولیت های تنش زا مثل ترکیبات فنولی و پراکسیداز در شیره آوند چوب (شیره خام) افزایش چند برابری می یابد (اثرات ثانویه افزایش غلظت توکسین نافت هازارین در آوند چوب). در نتیجه فعالیت متابولیک گیاه مختل شده و هدایت هیدرولیکی در ریشه درختان آلوده کاهش قابل ملاحضه می یابد و تخریب و از هم پاشیدگی فیزیولوژیک ریشه درختان بیمار  و در نهایت علائم سرخشکیدگی (Blight) را در پی خواهد داشت.

تحقیقات جدید نشان داده است که غلضت توکسین "نافت هازارین" تولید شده در اثر فعالیت فوزاریوم در ریشه درختان تغذیه شده با نیترات کلسیم (کود آبیاری) بسیار ناچیز می باشد. از این رو نقش استفاده از کودهای نیتراته به ویژه نیترات کلسیم در مدیریت تغذیه مرکبات (بویژه در مناطق با pH نسبتا اسیدی) در جهت افزایش سلامت عمومی و ایمن شدن درختان مرکبات در برابر انواع مختلف عوامل خسارتزای زنده و غیر زنده و همچنین افزایش راندمان تولید بسیار برجسته و با اهمیت به نظر می رسد.


تدوین و گردآوری: مهندس محمدجواد یوسفی

هشدار: هر گونه استفاده از این مطالب باید با ذکر منبع یا اجازه رسمی نویسنده باشد